0 537 546 61 56
tren
Sosyal Medya Hesaplarımız

Soğuk Çatıların Konstrüksiyon Elemanları

24 Temmuz 2017
616 kez görüntülendi

Soğuk Çatıların Konstrüksiyon Elemanları

Bu bölümde soğuk çatı kapsamında bulunan oturtma ve asma çatıların kaplama ve taşıyıcı kısımlarını oluşturan kaplama altı tahtası, mertek gibi örtü elemanları ile aşık, dikme/baba göğüsleme, kuşaklama, yanlama, diyagonal ve gergi gibi düşey taşıyıcı ve karanlık (stabilite.) elemanları, kullanım özellikleriyle açıklanacaktır.

Kaplama Altı Tahtası

Kaplama altı tahtası genelde küçük boyutlu çatı kaplamaları (kiremit vb.) ile metal çatı kaplamalarının altına, bu kaplamaların her noktada oturtulmasını sağlamak ve düzgün bir çatı yüzeyi elde etmek amacıyla kullanılır. Kaplama altı tahtası, kiremit çatı kaplaması döşemesi için 2,5 x 20-25 cm kesitte olabilirken; metal çatıkaplamaları altında aynı kesitte, fakat lamba-zıvanalı olmalıdır.

Kaplama altı tahtası kaplama yükünü ve kar gibi hareketli yükleri kendi altında bulunan mertek ‘e iletir.

Normal hallerde kaplama altı tahtasının rendelenmesi gerekmez; biçilmiş haliyle bu tahta merteklere çivi ile çakılarak tespit edilir. Hatta, çoğu durumlarda betoname kalıbından çıkan kalıp tahtaları kaplama altı olarak harç ve benzeri malzemelerden temizlenmek koşuluyla kullanılabilir. Ancak, altı görülen saçak gibi çatı kısımlarında rendelenmiş ve lamba-zıvanalı kaplama altı tahtası kullanılması gereklidir. Kaplama altı tahtasının üzerine, kaplamadan herhangi bir nedenle sızacak sudan bu tahtayı ve sistemi korumak için sugeçirmez bir mambran döşenmesi gereklidir.

Mertek

Mertek, kaplama altı tahtasından kendisine gelen yükleri üzerine oturduğu aşıklara ileten bir konstrüksiyon elemanıdır. İstanbul gibi ılıman bir bölgede yağışlar da göz önüne alınarak yapılan ampirik bir kabule göre en çok 2,75-3,00 m açıklıkta mesnetlendirilen merteklerin eksen aralıkları 455 cm olmak üzere, kesiti 5/10 -6/12 cm olabilir. Bu koşullardaki bir soğuk çatıda ampirik kabullere göre tasarımyapılacağından, mertekler için bir kesit hesabı yapılması gerekmeyecektir. Ancak, ampirik kabullere göre belirlenen yük ve açıklık sınırları geçildiğinde ya da mimari anlayış nedeniyle alttan görülen kirişli bir eğik çatı yapılması gerektiğinde , mertek konumundaki kirişlerin kesitleri büyüyeceğinden, kesit hesabı yapılması gerekli olacaktır.

Aşık

Bir çatıda merteklerden gelen noktasal yükleri, eğilmeye çalışan bir konstrüksiyon elemanı olarak dikmelere ya da asma sistemlerde makasların düğüm noktalarına ileten çatı öğelerine  “aşık” adı verilir. Aşıklar geleneksel çatılarda eğim doğrultusundaki merteklere dik olduklarından, çatının eğim doğrultusuna da dik durumdadır.”Mertek” bölümünde için sözü edilen ampirik kabuller, aşık için de geçerli olduğundan, nitelikleri belirlenmiş iklim, eğim ve yük koşullarında bir aşık ‘ın kesiti 10/14-10/16-12/16 cm gibi ölçülerdedir. Aşık ‘ın çalışma açıklığı da yine aynı kabullerle 3,75-4,00 m dolayındadır. Gerektiğinde aşık ‘ın kesiti değiştirilmeden, göğüslemeler yardımıyla göreli olarak bir miktar artırılabilir.

Aşıklar, tek yüzeyli ve beşik örtüsü çatılarda çatı eğimine dik konumda çatının her iki yanındaki kalkan duvarları arasında doğrusal, bazı hallerde dik açılı olarak bulunurken; kırma çatılarda çatının yüzeyleri ile birlikte 90 derecelik açılarla dönerek çoğu kez kapalı bir poligon oluştururlar. Yatay mahyaları oluşturan diğer aşıklar çizgisel bir ağ oluştururlar.

Dikme (Baba)

Dikme, merteklerle aşağıya iletilen ve aşıktan kendisine gelen düşey yükü taşıyıcı bir döşemeye ya da binanın taşıyıcı sitemine ileten kontrüksiyon elemanıdır. Oturtma çatılarda dikmeler yükleri ya döşemeye ya da duvarlara iletirler. Asma çatılarda ise düşey konumdaki bir elemanın adı baba ‘dır. Dikmelerin taşıyıcı sisteme ya da döşemeye oturtulmasında; taşıyıcı betoname bir döşemeye oturtulan dikmenin altına, yükü yaymak ve aynı zamanda dikmeyi tespit edebilmek için 3-4 cm kalınlıkta kısa boyda bir yastık konulmalıdır. Yastık, betoname döşemeye, dikme de yastığa çivilenerek tespit edilir. Daha iyi bir çözüm ise, tüm dikmelerin altına onları alttan birbirine bağlayan 4/12 ya da 5/12 cm kesitli sürekli ahşap bir yastık koymaktır. Böyle bir çözümde yastığın belirli aralarla betoname döşemeye cıvata-somunla bağlanması da sağlanmalıdır.

Dikmelerin kesitleri yine aynı ampirik kabullere göre 10/10 ya da 12/12 cm ‘dir. Bazı hallerde 8/8 cm kesitli dikme de kullanılmaktaıdr. Ancak, dikme basınca çalıştığı için, her durumda dikmenin kare kesitli olması ve aşık ‘ın dar kenarından küçük olması gerekir. Aşık ‘ın bir kenarından küçük olan dikmenin aşık ‘a tespitinde zorluklar ortaya çıkar. Örneğin aşık-dikme bağlantısı metal plaka ve cıvata-somun ile ya da plaka çivi ile yapılmak istendiğinde, tespit zorlaşır. Metal plakayı eğmek ya da plaka çivi ile tespit mümkün olmayabilir.

Asma çatılardaki dikmeleri daha önce belirtildiği gibi baba adını alırlar. Babalar basınca değil, çekmeye çalışırlar. Tek babalı asma makasta baba; yanlama ve alttaki gerginin oluşturduğu statik düzen içinde çekmke kuvveti alır. Bu nedenle de çekme alan babaların alttaki gergiye oturtulmaması, özel askı lamaları ile asılması gerekir.

Göğüsleme

Göğüsleme, genelde çatılarda dikme ile aşıklar arasına 45 derece açı ile yerleştirilen ve dikme-aşık düzleminin karanlığını (stabilitesini) sağlayan  bir konstrüktif elemanıdır. Göğüslemeler, dikmelerin her iki yanına yerleştirilir. Göğüslemenin dikme ve aşık ‘a bağlantısı geçme+cıvata ile yapılmalıdır; yalnızca çivileme yeterli değildir. Buna karşın, plaka çivi ile iki yüzden tespit yapılması uygundur.

Göğüsleme basınca çalıştığından, kare kesitli olması uygundur. Dikme ve aşık ‘a bağlı olarak göğüslemeler 8/8, 10/10 cm kesitte olabilirler. Göğüslemenin dikme ve aşık ‘a bağlantısı değişik şekillerde yapılabilir.

Göğüslemeler, beşik örtüsü ve tek yüzeyli çatılarda kalkan duvarı yanında doğal olarak iki taraflı yerleştirilemez. Kalkan duvarı yanındaki dikmelerin yalnızca bir tarafına göğüsleme yerleştirilebilir; ancak, ortalardaki dikmelerin her iki tarafına göğüsleme yerleştirilebildiği için, dikme ile aşık ‘ın her iki doğrultuda yatay kuvvete maruz kalması zordur. Halbuki, kalkan duvarı yanındaki dikmeye diğer dikmeler gibi 45 derecelik kısa göğüsleme yerleştirildiğinde, göğüslemenin diğer karşılığı olmadığından yatay kuvvet etkisiyle dikme kırılabilir. Bunu önlemek için göğüsleme dikmenin oturtulduğu noktadan başlayarak aşık ‘a bağlanır. Böylece, kalkan duvarı yanındaki dikmenin yatay kuvvet (deprem)  etkisiyle kırılması önlenmiş olur.

Kuşaklama

Kuşaklama, aşıklara dik doğrultuda dikmeleri yatay olarak birbirine bağlayan bir kenarlık (stabilite) elemanıdır. Kuşaklama genelde yatay olmakla birlikte, aşıkların aynı kotta olmaması durumunda tam yatay olarak yapılmayabilir. Kuşaklama, oturtma ve asma çatılarda kullanılan dikme ve aşıklara geçme ile birleştirilerek cıvata-somun ile bağlanır. Kuşaklama daima çift olarak uygulanır. Yalnızca kalkan duvarı yanındaki dikmede tek kuşaklama yapılabilir. Kuşaklamanın merteklerle bağlantısında, çift kuşaklama arasındaki mesafe mertek genişliğinden fazla olduğu için, kuşaklama ile mertekler arasına ek parçalar konarak tespit yapılır. Bu nedenle kuşaklama ve mertek arasında bu sistemde geçme söz konusu değildir.

Mertek ile kuşaklama arasında geçme yapılabilmesi için, kuşaklamanın tespit edildiği dikme üzerine gelen merteğin bu geçmenin yapılabileceği ölçüde kalın olması gerekir. Nitekim Alman çatı sistemi ‘nde bu nitelikte bir çözüm şekli kullanılmaktadır.

Kuşaklamalar; iyi bir bağlantı için sürekli olmalıdır. Ancak, çatı arasının kullanılabilmesi için kuşaklamalar sürekli yapılmayabilir. Kuşaklamaların dikmelere bağlantısı cıvata-somun ile yapılmalı; merteklere olan bağlantısı çivileme ile yeterli olabilmektedir.

Yanlama (Makas Kirişi)

Yanlama, bir asma makas elemanıdır. Aşıklardan dikmelere gelen düşey yükü kendi eğimi doğrultusunda basınç kuvveti olarak gergiye ileterek, gergide çekme gerilmesi meydana getirir. Tek babalı basit bir asma makasta dikme çekmeye, yanlama basınca ve gergi de çekmeye çalışırlar. Yanlama basınca çalıştığından burkulma (flamba) yapmaması için kare ya da kareye yakın eksitlerde olmalıdır. Yanlama yüke bağlı olarak 10/10, 12/12, 14/14 cm gibi kesitlerde olabilir. Bazı makas çözümlerinde konstrüksiyon ve birleşim kolaylığı yönlerinden yanlama tek, gergi çift yapılabileceği gibi, tersi de söz konusu oalbilir. Yanlamanın çift olması halinde her iki yanlama, gerekli olan yanlama kesitinin yarısından biraz büyük yapılabilir. Ancak, burkulmayı önlemek için çift yanlamanın ara parçalarla birbirine bağlanması ve narinliği azaltılmalıdır.

Asma makaslarda, yanlamanın babalarla bağlantısı her iki elemanın da tek olduğu durumda özel detaylarla çözülür. Asma makaslarda sistem yüklenip düğüm noktaları oturduğunda, gerginin sehim yapması söz konusu olabilir. Bu durumda, dikmeye lama ve cıvatalarla asılmış olan gergi, söz konusu bu ayarlı askı sitemi ile yukarı kaldırılarak yatay hale getirilir. Böylece sitemin yüklenmesiyle oluşan sehim gerilmiş olur.

Diyagonal

Üç babalı bir asma makasta, babalar arasında bulunan ve makastaki yanlama doğrultusuna ters konumda bulunan ve makası kararlı (stabil) hale getiren konstrüksiyon elemanlarına diyagonal adı verilir. Çift babalı asma makasın ortasındaki kare ya da dikdörtgen kısmı kararlı hale getirmek için karşılıklı köşeleri birleştirecek şekilde tespit edilen kararlılık elemanları da aynı amaçla kullanılmakla birlikte, üç babalı makastaki diyagonalin konstrüktif özelliği farklıdır. Diyagonaller, basınç kuvveti alarak bunları babalara veririler ve onları çekmeye çalışırlar.

Ahşap ya da metal kafes kirişlerde kare ya da benzer şekilli gözleri üçgenlere bölerek kararlı hale getiren elemanlara da yine diyagonal denir.

Gergi

Gergi, bir asma çatı makasında yanlamalardan gelen basınç kuvvetinin yatay bileşen ile çekmeye çalışan ve makasın altında yatay bileşeni ile çekmeye çalışan ve makasın altında yatay konumda bulunan çatı konstrüksiyon elemanıdır. Genelede gergi, çatımakasındaki babaların genişliğinde ancak yüksekliği dhaa fazla olan bir çekme elemanıdır. Asma çatı makaslarının altında bulunan gerginin boyu 5,0-12,0 m olacağından, bu boy en az 1 ve en çok da 2 ek yapılarak sağlanabilir. Ekleme kolaylığı yönünden gerginin çift parçadan oluşması, eklemede önemli yararlar sağlar.

Tek parçadan oluşan gergi, metal plaka ile cıvata-somun kullanılarak veya iki tarafa şaplanarak eklenebilir.

Gerginin boyutu 10×14, 12×16, 14×20 cm gibi ölçülerde olur. Asma makaslarda makas oluşturan dikme, yanlama ve gerginin makas hesabı yapılarak boyutlarının belirlenmesi gereklidir. Asma sistemde makaslar dışındaki elemanların ve oturtma sistemde de tüm konstrüksiyon elemanlarının daha önce sözü edilen ampirik kabullere göre kullanılması olanaklıdır.

Gerginin kesiti, kendisine gelen kesme kuvvetini karşılayacak kesite ilave olarak; yanlama ile birleşim noktasının belirlenmesi için gerekli kayma ve basınç yüzeylerinin hesaplanması ile tanımlanır. Kayma yüzeninin ise yanlamadaki basınç yüzeyini güvenle karşılayabilecek alana sahip olması gerekmektedir.

ZİYARETÇİ YORUMLARI

Ziyaretçilerimiz tarafından yapılan yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu aşağıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

BİR YORUM YAZIN

Bu konu hakkındaki görüşünüzü belirtmek ister misiniz?